Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – Hollanda’da 17 yaşındaki bir genç, futbol oynarken dizini sakatladı ve rutin bir diz ameliyatı geçirmek üzere hastaneye kaldırıldı. Operasyon sıkıntısız tamamlandı; lakin genç anesteziden uyandığında beklenmedik bir durumla karşılaşıldı. Genç, kendi ana lisanı Flemenkçeyi konuşamıyor, yalnızca okulda öğrendiği İngilizce lisanını konuşuyordu. Hatta ‘ABD’de olduğunu’ söyleyerek kendi ülkesinde olmadığı konusunda ısrarcı davranıyordu. Başta hastane çalışanı, gencin bu durumunun anestezi sonrası ortaya çıkabilen delirium (uyanış karmaşası) olduğunu düşündü. Fakat birkaç saat sonra hâlâ ana lisanını konuşamayınca psikiyatri grubu devreye girdi. Kıymetlendirme sonucunda genç sakin, dikkatli ve sorulara karşılık veren bir durumda gözlemlendi; lakin bu cevapların tamamı İngilizceydi. Vakitle kısa cevaplarla Flemenkçe konuşmaya çalışsa da bunu devam ettirmekte zorlandı. Araştırmalar sonucunda 17 yaşındaki gencin durumu tespit edildi. Epeyce az görülen bu hadiselere bir yenisi eklendi ve uzmanlar durumu Milliyet.com.tr’ye kıymetlendirdi.
MUAYENEDE ANORMALLİK GÖRÜLMEDİ LAKİN…
Yapılan incelemeler sonucunda tabipler, gence ‘Yabancı Lisan Sendromu (Foreign Language Syndrome)’ tanısı koydu. Bu ender görülen durumda, kişi süreksiz olarak ana lisanını kaybedip daha evvel öğrendiği ikinci lisanı istemsizce kullanabiliyordu. Nörolojik muayenede rastgele bir anormallik saptanmadı. Ameliyattan yaklaşık 18 saat sonra genç Flemenkçe’yi anlamaya başladı, fakat konuşamadı. Bir sonraki gün arkadaşları ziyarete geldiğinde ansızın ana lisanı hem manaya hem konuşma yeteneğiyle olağana döndü ve üç gün sonra taburcu edildi.
Yabancı Lisan Sendromu tıpta epeyce ender görülüyor. Dünyada sadece yaklaşık dokuz emsal durum bildiriliyor. Çoğu hadisede kişi birinci lisanını bırakıp öğrendiği ikinci lisanı konuşuyor olsa da bu kadar net bir lisan değişimi olayı daha az görülüyor. Uzmanlar, bu cins lisan değişimlerinin nedenini şimdi tam olarak açıklayamıyorlar; anestezinin bilişsel tesirleri ve uyandırma sürecindeki karmaşa üzere faktörlerin rol oynayabileceği düşünülüyor.
Dönem devir medyada gündeme gelen ‘Yabancı Lisan Sendromu’ bugün hâlâ anlaşılması sıkıntı karışık bir durum. Bu olaya bakıldığında kişinin ana lisanını unutması ve öğrendiği başka lisanları ana lisanı olarak algılaması ve konuşması akıllara beynin anadili ve sonradan öğrenilen lisanları farklı bölgelerde depolayıp depolamadığı geliyor. Açıklamalarına bu soruyu cevaplayarak başlayan Beyin, Omurilik ve Hudut Cerrahisi Uzmanı Doç. Dr. Ramazan Sarı, “Ana lisan ve sonradan öğrenilen tüm lisanlar beyinde işlevlerine nazaran çok yakın yerlerde depolanır ve bir lisan hüneri bozulursa öbürleri de bozulur“ dedi.
‘HİÇ BİLMEDİĞİ BİR LİSANI KONUŞAMAZ’
Tıpkı bu olayda olduğu üzere bazen süreksiz ataklar olabileceğini ve bunlar için detaylı MR incelemesinin mümkün olduğunu söyleyen Doç. Dr. Sarı, bu hastanın 24 saat içerisinde olağana döndüğünü ve öteki olaylarda da geri dönüşlerin olduğunun altını çizdi. Bir kişinin hiç bilmediği bir lisanı konuşmasının mümkün olmadığını bu hadisedeki 17 yaşındaki gencin daha evvel İngilizce lisan eğitimi aldığı için bu lisanı konuşmuş olabileceğini hatırlattı.
“Bilgi akışında aksamaya sebep olacak bir mikro hasar ya da süreksiz iskemik atak dediğimiz şey çok değerli. Bunlar beyin dokusuna gelen bir damarın tıkanması o bölgenin beslenmesinin bozulması takip eden müddet içerisinde yavaş yavaş bu bölgenin tekrar beslenmesinin sağlanmasıyla geriye dönen hasarlar olabilir. Bu hadisede geri dönmüş ve irtibat başlamış.” – Doç. Dr. Ramazan Sarı
Hastanın uyandığı vakit İngilizce’yi ana lisanı sanması ve kendisini ABD’de üzere hissetmiş olması mekânsal bir baş karışıklığına da sebep olmuş. Doç. Dr. Ramazan Sarı bu durumu şu cümlelerle açıklıyor: “Bu durum süreksiz bir hafıza kaybı üzeredir bu durum biz bunu daha çok baş travmalarında görürüz. Hasebiyle yerler algıda bir bozulma olur ve beyin bu tip hastalara bir oyun oynar. Bu kişi çok fazla bilgisayar oyunu oynuyorsa yada Amerikan sineması izliyorsa etraftaki birçok nesne ve göstergeyi bu bilgiyle birleştirerek ona bir senaryo yazmış olabilir. Hasebiyle bu mümkün.”
ANESTEZİ UYGULAMASI BASKIN LİSANI DEVRE DIŞI MI BIRAKIYOR?
Hollanda’da da yaşanan bu vakayı Anesteziyoloji ve Reanimasyon Uzmanı Prof. Dr. İsmal Cinel de kendi alanına nazaran yorumladı. Anestezi uygulamasının beynin ‘baskın dili’ süreksiz olarak devre dışı bırakıp bırakamayacağını sorduğumuzda Prof. Dr. Cinel şu cümlelerle açıklamalarına başladı: “Anestezi uygulaması, beynin konuşma lisanlarından birini kapatıp başkasını açması üzere kolay bir sistem ile fonksiyon görmesine yol açamaz.”
Literatürde bildirilen ender olaylarda, genel anestezi sonrası anadilin süreksiz olarak baskılanması, buna rağmen daha evvel öğrenilmiş lakin günlük hayatta etkin kullanılmayan ikinci bir lisanın öne çıkması biçiminde bir tablonun vurgulandığını ileten Prof. Dr. Cinel, ‘Foreign Language Syndrome (FLS)’ olarak isimlendirilen durumun lisan merkezlerinin kalıcı hasarından kaynaklanmadığını;
– Uyanma periyodunda görülen süreksiz şuur ve algı tertibi bozukluğu,
– Lisan ağlarının asenkron toparlanması,
– Yürütücü denetimin kısa müddetli baskılanması ile bağlı olarak yorumlandığını söyledi.
Prof. Dr. Cinel, “Baskın dilin silinmesi kelam konusu olmayıp; beynin lisan kullanımını organize eden üst denetim sistemlerinin süreksiz olarak devre dışı kalması ile bağlantılı bir durum kelam konusu olabilir“ açıklamasında bulundu.
Ameliyat sırasında kullanılan anestezik unsurların (propofol, sevofluran vb.) lisan merkezleri üzerinde özel bir tesiri olup olmadığını sorduğumuzda ise Prof. Dr. Cinel, bugüne kadar hiçbir anestezik casusun tek başına yabancı lisan konuşmaya yol açtığının görülmediğinin altını çizdi. Prof. Dr. Cinel, “Ancak bildirilen hadiselere bakıldığında; propofol, sevofluran, midazolam ve opioidler üzere casusların sıklıkla ortak olarak kullanıldığını görüyoruz. Buradaki değerli nokta, tek bir ilacın tesirinden çok kortikal ağlar ortası senkronizasyonun süreksiz bozulması ve bilhassa frontal yürütücü denetimin baskılanması ile bağlı olabilir. Literatürde vurgulandığı üzere ikinci lisan ekseriyetle daha otomatik, daha az şuurlu denetim gerektiren bir ağ üzerinden çalışabilir. Bu nedenle üst denetim baskılandığında, paradoksal olarak ikinci lisan öne çıkabilir” dedi.
“Literatürde bildirilen hadiselerin kıymetli bir kısmı ortopedik cerrahiler (diz, ayak bileği, tibia) ve kısa müddetli elektif ameliyatlar sonrasında görülmüştür. Bunun muhtemel nedenleri ortasında: Ameliyatlarda genel anestezi ve süratli uyanma hedeflenmesi, hastaların genç ve bilişsel rezervlerinin yüksek olması, uyanma devrindeki konfüzyonun daha ‘fark edilir’ olmasıdır. Ancak altını çizmek gerekir ki ameliyatın çeşidinden çok, uyanma devrindeki nörokognitif geçiş süreci belirleyicidir. Özetle, bu olaylar halk ortasında gizemli ya da sansasyonel üzere algılansa da, elimizdeki bilgiler bunun beynin uyanma sürecindeki süreksiz bir tertip bozukluğu olduğunu göstermekte; kalıcı bir hasar ya da ‘kişilik değişimi’ kelam konusu olmamaktadır.” Prof. Dr. İsmal Cinel
