Dijital çağın süratle büyüyen ve global ölçekte milyonlarca kullanıcıya ulaşan ekosisteminde, içerik üreticilerinin haklarının korunması giderek daha kritik bir hale geliyor. İnternetin sunduğu sınırsız erişim imkânı, yayınlanan haberler, köşe yazıları, görüntüler ve görsel içeriklerin anında geniş kitlelere ulaşmasını sağlarken, birçok vakit bu emeğin ekonomik karşılığı içerik üreticilerine yansımıyor. Türkiye’de dijital iktisadın büyüklüğü ve platformlara aktarılan milyarlarca liralık reklam bütçeleri göz önüne alındığında, yerli içerik üreticilerinin haklarının korunması hem hukuksal hem de ekonomik açıdan bir mecburilik olarak öne çıkıyor.
Marmara Üniversitesi İletişim Fakültesi Görsel Bağlantı Tasarımı Anabilim Kolu Lideri Prof. Dr. Ali Murat Kırık, Posta.com.tr’ye yaptığı açıklamada, dijital telif yasasının tam da bu noktada devreye girdiğini ve dijital ortamda üretilen içeriklerin türel ve ekonomik olarak korunmasını sağlayan temel bir düzenleme olduğunu vurguladı. İçeriklerin dijital platformlar tarafından geniş kitleye ulaştırıldığını lakin bu süreçle içerik üreticisinin birden fazla vakit emeklerinin karşılığını alamadığının altını çizen Prof. Dr. Kırık, bu durumun sürdürülemez olduğunu belirtti.
FRANSA VE KANADA ÖRNEĞİ ‘YOL HARİTASI’ OLABİLİR
Geçtiğimiz periyotta Fransa ve Kanada’da dijital telif kanunları ile ilgili yaşananların kıymetli tecrübeler olduğuna dikkat çeken Prof. Dr. Ali Murat Kırık, büyük teknoloji şirketlerinin bu ülkelerde başta yasaya karşı direnç gösterse de devletlerin kararlı tavrı sayesinde yeni bir istikrar kurulduğu ve bilhassa haber içeriklerinin kullanımı konusunda lisans ve ödeme düzeneklerinin oluşturulduğunu söyledi.
Dünya genelinde kullanıcıların yapmış olduğu raporlamalar çerçevesinde, Instagram’da anlık olarak birtakım aksaklıklar yaşandığı rapor ediliyor.Fransa ve Kanada’da yaşananların Türkiye için birebir kopyalanacak modeller olmadığını fakat birer yol haritası olabileceğini söyleyen Kırık, kelamlarına şöyle devam etti:
“Türkiye’nin kendi medya yapısına ve hukuksal sistemine uygun bir dijital telif modeli geliştirmesi mümkün. Temel unsur ise değişmiyor: Dijital platformlar, içerikten elde ettikleri ekonomik kıymeti içerik üreticileriyle paylaşmalı. Fransa ve Kanada’daki dijital telif uygulamaları somut gelir sonuçları da üretti. Kanada’da 2023’te yürürlüğe giren Çevrim İçi Haberler Yasası sonrası Google, ülkedeki medya kuruluşlarına yıllık yaklaşık 74 milyon ABD doları ödeme yapmayı kabul etti ve bu fiyat direkt haber üreticilerine aktarılmaya başlandı. Fransa’da ise Google ve başka platformlar, hem cezalar hem de lisans mutabakatları yoluyla kıymetli ödemeler yaptı. Google 2021’de yaklaşık 500 milyon euro cezaya çarptırıldı, ayrıyeten yüzü aşkın medya kuruluşuyla yapılan muahedeler kapsamında yıllık on milyonlarca avroluk telif ödemeleri devreye girdi. Bu iki ülke örneği, dijital telif maddelerinin yalnızca ilkesel değil, ekonomik olarak da somut karşılık ürettiğini gösteriyor.”
‘OKUYUCU İÇİN DE DAHA ÖZGÜN VE KALİTELİ İÇERİK DEMEK’
Dijital telif yasasının sıradan bir internet kullanıcısının hayatına tesirleriyle ilgili de konuşan Prof. Dr. Kırık, “Kullanıcılar yeniden haber okuyacak, toplumsal medyada içerik tüketmeye devam edecek. Haber sitelerine erişim ya da toplumsal medya kullanımı açısından ani bir kısıtlama beklemek hakikat olmaz. Lakin orta ve uzun vadede kullanıcılar için olumlu bir tablo ortaya çıkabilir. Zira telif gelirleriyle güçlenen medya kuruluşları, daha kaliteli, daha özgün ve daha sağlam içerik üretme imkânı bulur. Bu da dezenformasyonun azalmasına ve haberciliğin niteliğinin artmasına katkı sağlar” tabirlerini kullandı.
Prof. Dr. Ali Murat Kırık, dijital telif yasasının çağın bir gerekliliği olduğunun altını çizerek, dijitalleşmenin iktisattan kültüre kadar her alanı dönüştürdüğünü ve hukukun da bu dönüşüme ayak uydurmak zorunda olduğunu belirtti:
“Dijital telif yasası, emeğin ve fikri üretimin korunması açısından dijital çağın temel gereksinimlerinden biri haline geldi. Şayet bu düzenlemeler yapılmazsa, içerik üreticileri giderek zayıflar, platformlar ise tek taraflı kar elde etmeye devam eder. Bu da uzun vadede dijital ekosistemi istikrarsız ve sürdürülemez bir yapıya sürükler. Bu nedenle dijital telif yasası bir tercih değil, zorunluluktur.”
DİJİTAL TELİF YASASI ADİL BİR İSTİKRAR İÇİN ŞART
Türkiye’den Google, Meta, TikTok, X üzere dijital platformlara reklamlar yoluyla milyarlarca lira aktarılıyor. Kırık, bu durumun Türkiye’nin dijital iktisatta büyük bir pazar olduğunu açıkça gösterdiğini fakat bu ekonomik büyüklüğe karşın Türkiye’de üretilen içeriklerin pahasının birden fazla vakit mahallî üreticilere geri dönmediğini belirtti.
Dijital telif hukukunun tam da bu noktada devreye girmesi gerektiğinin altını çizen Prof. Dr. Kırık, “Türkiye’de üretilen haberin, bilginin ve kültürel içeriğin ekonomik karşılığı korunmalı ve paylaşılmalı. Bunun için net bir yasal çerçeve, güçlü müzakere sistemleri ve kamunun kararlı bir duruş sergilemesi gerekiyor. Böylelikle dijital iktisatta daha adil bir istikrar kurulabilir” halinde konuştu.
“Milyarlarca insanın bilgilerini toplayan, bu dataları işleyen ve başta reklam dalı olmak üzere istediği hedefler doğrultusunda kullanan Google, Instagram, WhatsApp, YouTube, Facebook, TikTok ve X üzere dijital mecralar, Türkiye’deki reklam pazarını da ele geçirdi. Klasik manada medya kuruluşu olmayan, çoklukla içerik üretmeyen ama reklâm alanı satan dijital mecralar nedeniyle Türkiye’de reklam harcamalarında lokal basının hissesi 2014’te yüzde 80 iken, bu oran 2019 yılında yüzde 52’ye ve 2024 yılında yüzde 26’ya düştü. 2014 yılında bu oranın yüzde 20’sine sahip olan yabancı dijital platformlar, 2019’da yüzde 48, 2024’te ise yüzde 74 düzeylerine ulaştı. 2024’te yabancı medya platformlarının yalnızca Türkiye pazarından kazandığı para yaklaşık olarak 158 milyar lira oldu.”
‘TELİF KURULU MERKEZİ VE ŞEFFAF BİR DÜZENEK SUNACAK’
Dijital Telif Kurulu’nun kurulmasının telif haklarının dijital ortamda daha aktif bir halde denetlenmesini sağlayacağını söyleyen Prof. Dr. Ali Murat Kırık, şu tabirleri kullandı: “Özellikle internet üzerinde içeriklerin süratle yayıldığı günümüzde, hak sahiplerinin haklarını koruyabilmesi için merkezi ve şeffaf bir sistem büyük değer taşıyor. Bu heyet sayesinde ihlallerin tespiti ve yaptırımların uygulanması daha süratli ve sistematik bir formda gerçekleştirilebilir. Böylelikle hem içerik üreticileri hem de kullanıcılar açısından hakların ihlal edilme riski azalır ve telif sistemi daha sağlam bir hale gelir.”
“Big data’da kayıtlı bulunan milyonlarca beşere ilişkin en ayrıntılı bilgiler, yabancı dijital platformları elinde tutan kişi ve kuruluşlar tarafından siyasi ve istihbari gayeler doğrultusunda kullanılıyor. Bu datalarla, seçimlerde manipülasyon, siyasi haberlerde algı idaresi, afetlerde dezenformasyon yapılıyor. Bireylerden elde edilen bilgilerle, kişinin tercihleri tahlil edilerek ona özel siyasi ve gündeme ait bilgiler ön plana çıkarılarak tercihlere direkt istikamet verilmesi hedefleniyor. Platformlar, Türkiye aleyhine yürütülen tüm dış takviyeli operasyon ve manipülasyonlarda başrolü oynarken, yabancı istihbarat servisleri bu bilgileri ‘toplumsal haritalandırma’ çalışmalarıyla Türkiye’de kaosu körüklemek için kullanıyor. Bir yandan da üzerinden kar sağlanan Türkiye, dijital hak ihlaline uğratılarak ekonomik kayıp yaşıyor.”
DİJİTAL PAZARDAKİ ‘OYUN’U BOZACAK, REKABET ARTACAK
Prof. Dr. Ali Murat Kırık, içerik üreticilerinin kişisel olarak ya da kurumlar aracılığıyla telif muahedeleri yapabilmesinin ekonomik açıdan kritik bir değere sahip olduğunun altını çizerek, bu durumun üreticilerin emeklerinin karşılığını net bir halde almasını ve yaratıcı içeriklerin ekonomik kıymetinin yanlışsız biçimde fiyatlandırmasını sağlayacağını söyledi.
“Meta (Facebook/Instagram), Google üzere şirketlerin içerik sağlayıcıya telif ve reklâm hissesi ödememek için platformlarında haber paylaşımını sonlandırma yoluna gittikleri emsal olaylar da bulunuyor. Uzmanlar dijital pazardaki bu oyunu bozacak gücün ise dijital yasa olacağı konusunda hemfikir.”
Telif haklarının net olarak belirlenmesinin dijital pazarda rekabeti ve inovasyonu da destekleyeceğini belirten Kırık, “Kısacası esnek lakin inançlı bir telif mutabakat sistemi, hem üreticilerin hem de dijital iktisadın sürdürülebilirliği için temel bir öge olarak öne çıkar” dedi.
