Dijitalleşme, teknik bir dönüşümün ötesinde insanın hakikatle, bilgiyle ve birbirleriyle kurduğu ilginin yine yapılanmasını tabir etmektedir. Dijital vicdan ise; bireyin dijital ortamda ürettiği, paylaştığı, tükettiği ve yönlendirdiği her türlü içeriği etik, ahlaki ve insani bedeller süzgecinden geçirerek kıymetlendirme yetisini söz eder. Bu kavram, hem kişisel kullanıcıyı hem de medya kuruluşlarını, teknoloji şirketlerini, algoritma dizayncılarını ve kamusal otoriteleri de kapsayan çok katmanlı bir sorumluluk alanı oluşturur.
Luciano Floridi’nin “Bilgi Etiği” (Information Ethics) yaklaşımı, dijital ortamda ortaya çıkan ahlaki problemlerin insan merkezli olduğu kadar sistem merkezli de ele alınması gerektiğini vurgular (Floridi, 2013). Bu yaklaşım, dijital vicdanı sırf ferdî niyetle sonlu olmayan; dijital ekosistemin bütününe yayılan bir etik şuur olarak konumlandırır.
Türk Lisan Kurumu’nun 2025 yılı kavramı olarak “dijital vicdan”ı belirlemesi, çağdaş toplumların karşı karşıya olduğu etik, ahlaki ve manevi problemlere dikkat çeken kıymetli bir göstergedir. Çünkü dijitalleşme, hayatın her alanını dönüştürürken, insanın ahlaki pusulası bu sürat karşısında birden fazla vakit tarafını şaşırmaktadır. Dijital vicdan, tam da bu noktada, teknolojiyle birlikte büyüyen sorumluluğu hatırlatan bir kavram olarak karşımıza çıkmaktadır.
Bugün artık sadece izleyen ya da okuyan değil; paylaşan, çoğaltan ve yönlendiren bireyleriz. Toplumsal medya, her kullanıcıyı potansiyel bir yayıncıya dönüştürmüş durumda. Bir tuşla paylaşılan palavralar, birçok vakit vicdani muhasebe yapılmadan yayılmaktadır. Bu noktada dijital vicdan, bireyin anonimlik zırhı ardına saklanmadan, hakaret, linç, dezenformasyon ve manipülasyon karşısında kendini sorumlu hissetme şuurudur. Bu yeni irtibat tertibinde temel soru şudur: Her yapılabilen şey, yapılmalı mıdır?
Dijital Etik ve Ahlaki Sorumluluk
İletişim, dijital çağda büyük ölçüde aracılı (mediated) hale gelmiştir. Toplumsal medya platformları, haber siteleri ve dijital ağlar; bireylerin hem bilgi üreticisi hem de bilgi yayıcısı olduğu hibrit bir bağlantı ortamı oluşturmuştur. Bu durum, klasik bağlantı etiği unsurlarının (doğruluk, nesnellik, ziyan vermeme) dijital bağlamda yine değerlendirilmesini mecburî hale getirmektedir.
Habermas’ın kamusal alan teorisi, rasyonel ve ahlaki temellere dayalı irtibatın demokratik toplumlar için vazgeçilmez olduğunu vurgular (Habermas, 1989). Lakin dijital bağlantı ortamları, duygusal yansıyı ve sürat faktörünü merkeze alarak bu rasyonel tabanı zayıflatmaktadır. Dijital vicdan, bu noktada bireyin irtibat aksiyonunu sırf “ifade özgürlüğü” bağlamında değil; “etik sorumluluk” çerçevesinde de değerlendirmesini gerektirir.
Dezenformasyon ve yanlış bilginin (misinformation) yayılması, teknik bir sorun olmanın ötesinde, direkt vicdani ve ahlaki bir sıkıntıdır. Wardle ve Derakhshan’ın ortaya koyduğu “bilgi düzensizliği” (information disorder) kavramsallaştırması, dijital medya ortamında bilginin kasıtlı ya da kasıtsız olarak nasıl çarpıtıldığını ortaya koymaktadır (Wardle & Derakhshan, 2017).
Bu bağlamda dijital vicdan, medya profesyonelleri kadar sıradan kullanıcıları da kapsayan bir etik şuur halini alır. Paylaşılan bir içeriğin doğruluğunu sorgulamamak, dijital ortamda pasif bir davranış üzere görünse de; kamusal ziyan üretme potansiyeli taşımaktadır. Hasebiyle dijital vicdan, “bilgiye erişim hakkı” ile “bilgiyi sorumlu kullanma yükümlülüğü” ortasındaki dengeyi kuran temel prensiptir.
Algoritmalar, Yapay Zekâ ve Vicdani Sorumluluk
Günümüzde dijital vicdan tartışmaları, sırf insan davranışlarıyla sonlu kalmayıp algoritmik sistemleri de kapsamaktadır. Avrupa Birliği Yapay Zekâ Etik Rehberi’nde vurgulanan “insan merkezli yapay zekâ”, “etik” ve “şeffaflık” üzere unsurlar, teknolojinin vicdani bir çerçeveye muhtaçlık duyduğunu ortaya koymaktadır.
Sosyal medya, haber platformları ve yapay zekâ takviyeli algoritmalar, bireylerin algılarını yönlendirme ve davranışlarını şekillendirme gücüne sahiptir. Bu güç, vicdani bir kontrol düzeneğiyle desteklenmediğinde dezenformasyon, dijital linç, nefret söylemi ve mahremiyet ihlallerini olağanlaştıran bir yapıya dönüşebilmektedir.
Son yıllarda yapay zekâ dayanaklı deepfake teknolojileri, dijital vicdan tartışmalarının merkezine yerleşmiştir. Görsel ve işitsel gerçekliğin yüksek doğrulukla taklit edilebilmesi, hakikat ile kurgu ortasındaki hudutları belirsizleştirmektedir. Chesney ve Citron’a nazaran deepfake teknolojileri, bireylerin prestijini zedeleme, siyasal manipülasyon ve toplumsal inancı sarsma açısından önemli tehditler barındırmaktadır (Chesney & Citron, 2019).
Deepfake içerikler, sırf teknolojik bir sorun olarak ele alındığında eksik kalmaktadır. Asıl sorun, bu içeriklerin üretimi, yayılması ve tüketilmesi sürecindeki vicdani sorumluluğun nasıl tesis edileceğidir. Dijital vicdan, burada hakikat unsurunu merkeze alan bir etik refleks olarak devreye girer. Hakikatin şuurlu biçimde tahrif edilmesi, hem türel hem de derin bir ahlaki ve manevi ihlaldir.
Dijital medya çağında en büyük meselelerden biri de dezenformasyondur. Yanlış ya da çarpıtılmış bilgi, saniyeler içinde milyonlara ulaşabilmektedir. Üstelik bu yayılım, birden fazla vakit makus niyetten değil; dikkatsizlikten ve sorumsuzluktan beslenir. Fakat sonuç değişmez: Toplumsal inanç zedelenir, beşerler amaç haline gelir, hakikat bulanıklaşır.
Bu noktada dijital vicdan, palavra üretenler kadar, palavrası sorgulamadan yayanları da kapsayan bir sorumluluk alanı oluşturur. Akademik çalışmalarda “bilgi düzensizliği” olarak tanımlanan bu süreç, vicdani refleksler zayıfladığında daha da derinleşmektedir. Sessiz kalmak ya da sorgulamadan paylaşmak, dijital çağda temiz bir davranış olmaktan çıkmıştır.
Her ne kadar vicdanın direkt kodlanması mümkün olmasa da, vicdani unsurların algoritmik karar süreçlerine rehberlik etmesi mümkündür. Bu durum, dijital vicdanı kişisel bir faziletten çıkararak kurumsal ve yapısal bir sorumluluk alanına taşımaktadır.
Dijital Alanda Kul Hakkı ve Vicdani Muhasebe
İslâm’ın üzerinde hassasiyetle durduğu temel kavramlardan birisi “hak” kavramıdır. İslâm, bütün canlılara ilişkin hakları tespit ve tanım edip hudutlarını belirledikten sonra her bir hak sahibine hakkının verilmesini emretmiş; hak ihlali manasına gelecek her türlü davranışı da yasaklamıştır. Bu hakların başında kul hakkı gelmektedir. (Din İşleri Yüksek Kurulu, 2023).
Kur’an-ı Kerim’de Allah Teâlâ, insanı en hoş biçimde yarattığını ve onu mükerrem kıldığını bildirmektedir (İsrâ, 17/70; Tîn, 95/4). Bundan ötürü İslâm’da ırkı, rengi, cinsiyeti, lisanı, dini, pozisyonu ne olursa olsun insanların hakları dikkate alınmış ve gözetilmiştir. Resûlullah (s.a.v.) veda hutbesinde; “Ey insanlar! Sizin canlarınız, mallarınız ırz ve namuslarınız, Rabbinize kavuşuncaya kadar dokunulmazdır.” (Buharî, Hac, 132 [1739, 1741]) buyurmuş; kul haklarını ihlal eden kişinin ahirette hüsrana uğrayacağını haber vermiştir.
Dolayısıyla İslâm’da kul haklarına riâyet, İslâm’ı manaya ve özümseme göstergelerinden olup dünya ve ahiret saadetine ulaştıran temel vesilelerden birisidir.
İlahiyat alanındaki çalışmalarda kul hakkı, “insan onurunun dokunulmazlığı” unsuruyla birlikte ele alınmaktadır. Hayrettin Karaman’a nazaran kul hakkı, çağdaş toplumlarda bağlantı araçlarının çoğalmasıyla daha geniş bir tesir alanına kavuşmuş; kelam ve yazının yol açtığı ziyanlar klasik periyotlara kıyasla çok daha derin hale gelmiştir (Karaman, 2016).
Kul hakkının dijital bağlamda en sık ihlal edildiği alanlardan biri, iftira ve gıybettir. Kur’an-ı Kerim’de gıybet, insan onuruna yönelik ağır bir akın olarak nitelendirilir: “Ey iman edenler! Zannın birçoğundan sakının. Zira zannın bir kısmı günahtır. Birbirinizin kusurlarını ve mahremiyetlerini araştırmayın. Birbirinizin gıybetini yapmayın. Rastgele biriniz meyyit kardeşinin etini yemekten hoşlanır mı? (Hucurât, 49/12). İlahiyat literatüründe bu ayet, gıybetin sadece ferdi bir ahlak sorunu değil, toplumsal itimadı tahrip eden bir fiil olduğu biçiminde yorumlanmaktadır (Çağrıcı, 2019). Dijital ortamda yapılan paylaşımlar gıybetin tesirini katbekat artırmakta; sonlu bir etrafta kalması mümkün olan bir kelam, milyonlara ulaşabilmektedir.
Vicdan ise, insanın fıtratında var olan ve davranışları denetleyen içsel bir düzenek olarak kabul edilir. İslam ahlakında davranışların kıymetlendirilmesi, görünür sonuçlarının yanı sıra, niyet ve sorumluluk şuuru üzerinden de yapılır. Kur’an-ı Kerim’de geçen “nefs-i levvâme” kavramı, bireyin kendi hareketleri karşısında içsel bir muhasebe yürütmesini tabir eder. “(Kusurlarından ötürü kendini) kınayan nefse de yemin ederim (ki diriltilip hesaba çekileceksiniz).” (Kıyâme, 75/2).
İlahiyatçı müfessirler, bu ayeti insanın kendi aksiyonları karşısında içsel bir hesap verme şuuruna sahip olması gerektiği formunda yorumlamaktadır. Dijital ortamda anonimlik hissiyle yapılan ihlaller, bu içsel kontrol düzeneğinin zayıfladığını göstermektedir. Dijital vicdan, tam da bu noktada nefs-i levvâmenin çağdaş bir tezahürü olarak kıymetlendirilebilir.
Hadis literatüründe yer alan “Kişiye günah olarak, duyduğu her şeyi söylemesi yeter” (Müslim, Mukaddime, 5) sözü, bilhassa dijital medyada bilgi paylaşımının ahlaki hudutlarını belirleyen temel bir çerçevedir.
Deepfake, iftira, mahremiyet ihlali ve dijital linç üzere olgular, dini perspektiften bakıldığında direkt kul hakkı ve toplumsal vebal problemi olarak karşımıza çıkmaktadır. Dijital vicdan, bu bağlamda; gıybet, iftira, kul hakkı ve mahremiyet ihlali üzere kavramların dijital ortamdaki karşılıklarını değerlendirmeyi; bireyi sadece “yasal olan” ile değil, “helal olan”, “adil olan” ve “kul hakkına riayet eden” davranışlara yönlendirir. Bu istikametiyle dijital vicdan, teknolojik çağda manevi sorumluluğun en yeni ve en hayati tezahürlerinden biridir.
