MİLLİYET.COM.TR / ÖZEL – Son periyotta Türkiye’de giderek daha yüksek sesle tartışılmaya başlanan Dijital Telif Yasası, birçok vakit platformlar ortasındaki gelir paylaşımı başlığı altında tartışılıyor olsa da sorunun birebir oranda önemli farklı boyutları da mevcut. İstanbul Atlas Üniversitesi Sanat, Tasarım ve Mimarlık Fakültesi Öğretim Üyesi Doç. Dr. Begüm Aylin Önder, Milliyet.com.tr’nin sorularını yanıtlarken kelam konusu düzenlemenin çok daha geniş bir çerçevede ele alınması gerektiğine dikkat çekiyor. Doç. Dr. Önder’e göre gündemdeki teklif, kolay bir kopyalama pürüzü değil, birebir vakitte “platform ekonomilerindeki adaletsizliği” maksat alan bir teşebbüs olarak lanse edilmeli.
Dijital platformların artık sadece birer dağıtım kanalı olmadığını, yapıları gereği tıpkı vakitte ekonomik egemenliğin merkezlerine dönüştüğünü söz etmek mümkün. Ancak günümüzde içerik yerelde üretiliyor. Örneğin bir gazetecinin haberi, bir dijital sanatkarın yapıtı ya da bir görüntü üreticisinin içeriği kullanıcıların karşısına çıkıyor. Fakat bu üretimden doğan reklam geliri, bilgi kıymeti ve ekonomik kar büyük ölçüde global platformların bilançosuna yazılıyor. Lider, tam da bu noktada “yaratıcı emek ile ekonomik karşılık ortasındaki kopuşun” dijital telif tartışmalarının merkezinde yer aldığını söylüyor.
Doç. Dr. Önder, bu bağlamda Dijital Telif Yasası’nın temel hedefi değerlendirilirken, düzenlemenin teknik bir “kopyalama engeli” olarak okunmaması gerekiyor ve “Bu düzenlemeye sırf kopyalamanın önlenmesi üzere teknik bir çerçeveden bakmak eksik olur. Burada asıl vurgu, platform ekonomilerinde adil bir paylaşımın sağlanmasıdır” diyor.
VERİLERİN KİMDE TOPLANDIĞI ÇOK ÖNEMLİ
Dijital telif tartışmalarının merkezinde aslında ekonomik egemenlik kavramı yer alıyor. Bu işin bilgilerin inançta tutulması kadar tıpkı vakitte ekonomik tarafı de epey değerli. Her yıl milyarlarca lira, yabancı sermayeye ilişkin firmaların kasasına doluyor. Bu kavramı, “kimin ürettiği, kimin ölçtüğü ve kimin fiyatlandırarak kâr hanesine yazdığı” sorularıyla açıklayan Başkan, dijital platformların artık sadece dağıtım aracı olmadığını vurguluyor: “Günümüzde platformlar yalnızca içerik dağıtan yapılar değil; bedelin kimde toplandığını gösteren ekonomik aktörler hâline geldi.”
Yerelde üretilen içeriklerin ekonomik karşılığının global platformlara aktarıldığını belirten Başkan, ortaya çıkan tabloyu ise yapısal bir boşluk olarak tanımlıyor.
“Daha açık söz edersek, sizin bir platform için ürettiğiniz içerik ilgili platformda bir trafik oluşturuyor, platform bunu reklam alanına çeviriyor ve kullanıcının davranışlarından da bilgiler topluyor. Bakıldığında yaratıcı üretim mahallî olmasına karşın ekonomik kıymet o platform hanesine yazılıyor. Artık ürettiğiniz içeriğin ekonomik getirisi üretim coğrafyasından kopuyor, bu dijital ekosistem için dijital yerden, ayrışıyor. Bahsettiğimiz telif düzenlemesinin gayesinde işte bu ayrışmayı tüzel müzakere ile dönüştürme süreci. Düzenlemenin “adil paylaşım” dediği şey platform ekonomilerindeki asimetriyi değerli ölçüde giderme emeline sahip. Gerçekten bunun somut açıdan dünyadan örnekleri de mevcut. Kanada Online News Act ile platformların tekrar masaya oturması ya da Fransa Rekabet Otoritesi’nin (Autorité de la concurrence) Google’a ait kararları bu noktada öğretici. Hakikaten bu örnekler platform ve içerik üreticisi ortasındaki münasebetin türel açıdan yine tanımlanabildiğinin de göstergelerinden sayılabilir.”
DİJİTAL TELİF YASASI NEYİ AMAÇLIYOR?
Dijital Telif Yasası’nın asıl gayesi, bu ayrışmayı tüzel bir nizama oturtabilmek ve dönüşümü daha sağlam bir temel üzerine oturtmak. Düzenlemenin ekonomik boyutu olduğu kadar içerik üreticileri ile platformlar ortasındaki bağlantıyı dengeleme emeli da bulunuyor. Ayrıyeten Dijital Telif Yasası’nın sadece haber yayıncılarını kapsamadığını da vurgulamak gerek. Doç. Dr. Begüm Aylin Önder, telif hukukunun merkezinde “eser” kavramının yer aldığını belirtiyor ve “Telif hukuku yapıta odaklanır. Bu açıdan düzenleme ister ‘haber’, ister ‘sanat’ desin, dijitalde fikri gayret ile üretilmiş her eser bir yapıttır. Bu kapsamda da dijital telif üzerine yapılan düzenlemeler evet dijital eser üreten sanatçıyı da oyun stüdyolarını da UI/UX dizayncılarını da ilgilendirir. Mesela oyun bölümü bağlamında bunu somut olarak açıklayabiliriz” diye devam ediyor.
Oyun sektöründe Steam, App Store ve Google Play üzere platformları ele alalım. Öncü’ye nazaran tüm bu platformlar sadece satış kanalı olarak ele alınmamalı. Bu mecralar birebir vakitte görünürlüğü yöneten sistemler sunuyor, keşif mimarileri üzerinden görünürlüğün nasıl dağıtıldığını belirleyen yapıları oluşturuyorlar.
“AppStore, Steam ya da GooglePlay bu dev dağıtım mecraları yalnızca bir satış kanalı değil; birebir vakitte keşif mimarisi üzerinden görünürlüğün nasıl dağıtıldığını gösteren sistemlerdir. Bu tıp mecralarda, oyunun içerik ve kalite açısından “iyi” olması şüphesiz değerli lakin görünürlüğün sürdürülebilir olması ekseriyetle keşif ya da vitrinleme mekanikleri ile de bağlantılıdır. Örneğin, bir oyun çıkarttığınızda, Steam’da “yeni çıkanlar”da oyununuzu görüyorsunuz. Lakin burada değerli olan sürekliliğiniz ve daha uygun görünürlük kazanmanızdır. Öbür bir sözle ilgili oyuncu sizin o eserinizi satın almalı, oynamalı, wishlist’e eklemelidir. Bu açıdan Steam’in keşif/görünürlük sistemine ait rehberler görünürlük dinamiklerinin nasıl çalıştığını bize gösterir. Kelam konusu algoritmik keşif sistemleri tasarımcıyı/üreticiyi pratikte güzel oyun yapmaktan ötede bir noktaya itiyor. Platform algoritmalarını bilen, ona ahenk gösteren bir sunum estetiği yaratmaya…”
Sözlerine “Bu platform bağımlılığı, tasarımı ‘özgürlük’ alanından ‘optimizasyon’ alanına taşıyor” tespitinde bulunarak devam eden Doç. Dr. Önder, “Söz konusu gündemdeki teklif ile dijital dünyadaki telif bağlantılarını tekrar düzenlenerek aslında şeffaf bir gelir modelinin oluşturulması hedeflenmekte. Bu düzenleme eser sahiplerine hem maddi hem de manevi haklar bağlamında bir inançlı bir alan yaratacağını söylemek mümkün” sözlerini kullanıyor ve devam ediyor:
“Düzenlemenin tesir alanı da epey kapsamlı. Yani toplumsal medya platformları, haber yayıncılarının yanı sıra eser sahipleri ve telifli içeriklerini bilgi olarak kullanan ve buna bağlı yeni içerik üreten yapay zekâ sistemleri de bu kapsamda yer alıyor. Bu teklif kapsamında ilgili sistemleri eğiten yaratıcı emek ve hak kayıplarını telafi edebileceğini bedelsiz hammadde olamayacağı formunda de yorumlayabilir; yerli üretici emeğinin kültürel ve birebir vakitte ekonomik kıymetinin korunması olarak konumlandığını okuyabiliriz.”
Bir oyunun kaliteli olmasının tek başına kâfi olmadığını tabir eden Lider, “Sürdürülebilir görünürlük, büyük ölçüde algoritmik keşif ve vitrinleme mekanikleriyle ilişkilidir” kelamlarıyla platform bağımlılığına işaret ediyor. Bu durumun üreticileri vakitle algoritmaya ahenk sağlamaya zorladığını belirten Lider, “Tasarım, özgürlük alanından çıkarak optimizasyon alanına taşınıyor” değerlendirmesinin bir kere daha altını çiziyor.
TERCİHLER ALGORİTMALARLA MI ŞEKİLLENİYOR?
Platformların estetik kararlar üzerindeki tesirine de değinen Lider, bu yönlendirmeyi bir komplo olarak değil, teknik bir gerçeklik olarak okumak gerektiğini söylüyor. “Platformlar makul formatlar, mühlet sonları ve etkileşim kriterleri üzerinden organize ediliyor” diyen Lider, üreticilerin bu yapıya ahenk sağlamak zorunda kaldığını söz ediyor:
“Meşhur ‘Bir gün herkes 15 dakikalığına ünlü olacak’ kelamını bilirsiniz. Bugün ise herkes 15 saniyeliğine (Reels mühleti el verdiği kadar) görünür olabilir, bir koşulla; bulunduğu platformdaki algoritmanın lisanını konuşursa! Bu durum şüphesiz, birbirine benzeri dizaynların yaygınlaşmasına, teknik mecburilik nedenli ‘estetik standardizasyonun’ dolaylı nedenle ortaya çıkmasına ve buna bağlı olarak özgünlüğün kırılganlaşmasına neden olabiliyor.
ÖZGÜNLÜK VE YAPAY ZEKA TARTIŞMASI
Özgünlüğün giderek kırılganlaştığını söz eden Başkan, bu noktada “aidiyet” sorusunun öne çıktığını belirtiyor. “Üretilen görsel içerik sahiden üreticiye mi ilişkin, yoksa platform takviyeli global bir görsel gramere mi ekleniyor?” sorusunun değerine dikkat çekiyor.
Yapay zekâ sistemleriyle ilgili etik tartışmalara da değinen Başkan, “Üretken yapay zekâ modelleri, birden fazla vakit eser sahiplerinden açık istek alınmadan oluşturulan data setleriyle eğitiliyor” diyerek yaratıcı emeğin karşılıksız kullanılma riskine işaret ediyor. Bu durumun “yeni bir dijital bilgi sömürüsü” tehlikesi taşıdığını vurgulayan Başkan, telif düzenlemelerinin bu nedenle kritik olduğunu söylüyor.
Doç. Dr. Begüm Aylin Önder’e nazaran Dijital Telif Yasası, kısa vadede platformları terk etmeye yol açmasa da uzun vadede içerik üreticilerinin pazarlık gücünü artırmayı hedefliyor. “Dev platformlar karşısında yerelde içerik üretenin elinin güçlenmesi gerekir ve bu lakin yasal düzenlemelerle mümkün olabilir” diyen Lider, ferdi uğraşların bu ölçekte kâfi olmayacağını ve tüm bu işleyişin bir düzenlemeye tâbi olması gerektiğini vurguluyor.
