HABER MERKEZİ – Dijital platformların içerik üretmeden reklam pastasından aslan hissesini aldığı “tek taraflı” sistem, türel kıskaca alınıyor. Doç. Dr. Sezercan Bektaş, Google ve Meta üzere platformların dayattığı kontratların Türk Borçlar Kanunu’na nazaran “geçersiz” sayılabileceğini vurgulayarak yapay zeka ve dijital telif ihlallerine karşı 74 yıllık kanunda “devrim” niteliğinde güncellemeler yapılması gerektiğini söyledi.
Türkiye, dijital iktisatta milyarlarca liranın yabancı platformlara aktığı, buna rağmen içerik üreticilerinin ve basın kuruluşlarının emeğinin “yer sağlayıcı” kılıfıyla gasp edildiği bir devri kapatmaya hazırlanıyor. Sakarya Üniversitesi Hukuk Fakültesi Milletlerarası Hukuk Anabilim Kısmı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Sezercan Bektaş, dijital telif yasasının bir tercih değil, tüzel bir mecburilik olduğunu belirterek çarpıcı ihtarlarda bulundu.
74 YILLIK KANUN, DİJİTAL ÇAĞIN GERİSİNDE KALDI
Ülkemizde telif haklarını koruyan temel düzenleme olan 1952 tarihli 5846 sayılı Fikir ve Sanat Yapıtları Kanunu’nun (FSEK), dijital çağın suratı karşısında yetersiz kaldığını belirten Doç. Dr. Bektaş, özellikle haber içeriklerinin korunmasında önemli bir “hukuki belirsizlik” yaşandığını tabir etti.
Dijital teknolojilerin gelişiminin yapıtların üretim ve deveran süreçlerini büsbütün değiştirdiğini vurgulayan Bektaş, “Haber içeriklerinin ekonomik kıymeti karşısında klasik muhafaza rejimi yetersiz kalıyor. Bu durum, eser sahipleri ile basın mensuplarının mali haklarını önemli halde etkiliyor. Basın yayın yapıtlarının hangilerinin FSEK kapsamında olduğunun tespiti bile hukuksal bir belirsizlik gösteriyor” dedi.
YAPAY ZEKA TEHDİDİ: KLASİK REJİM GÜÇLENDİRİLMELİ
Dijitalleşmenin yanı sıra yapay zekanın süratle gelişmesinin de içerik üreticileri için yeni bir tehdit oluşturduğuna dikkat çeken Bektaş, yapay zekanın eser sahipleri ve basın mensuplarının mali hakları üzerinde önemli ziyanlara yol açtığını vurguladı.
Mevcut yasal yapının dijital içerik ve yapay zeka karşısında güçlendirilmesi gerektiğini belirten Doç. Dr. Bektaş, “FSEK’in temel unsurları korunarak hukuksal rejimdeki belirsizlikler giderilmelidir. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile TBMM Dijital Mecralar Kurulu bu hususta çalışmalar yürütüyor. Hatta komitede verilmiş bir kanun teklifi de bulunuyor. Bu, belirsizlikleri gidermek için tarihi bir fırsattır” dedi.
REKLAM GELİRLERİNDEN HİSSE ALMAK ‘HAK’ DEĞİL, ‘ZORUNLULUK’
Google ve Meta üzere devlerin içeriklerden elde ettiği devasa reklam gelirleri konusunda “telif” vurgusu yapan Bektaş, elektronik formatta oluşturulan her türlü eser üzerinde, o içeriği meydana getirenlerin telif hakkı sahibi olduğunun açık olduğunu belirtti.
Bektaş, platformların bu gelirleri paylaşması gerektiğini söz ederek şöyle konuştu: “Google ve Meta üzere dijital dağıtım mecralarının bu çeşit içerikleri kullanmaları halinde eser sahiplerinin mali hakları doğacaktır. Reklam gelirleri üzerinden hisse verilmesine dönük bir düzenleme, hakların temini için kuraldır.”
YER SAĞLAYICI KILIFI, İHLALİ ORTADAN KALDIRMIYOR
5651 sayılı Kanun kapsamında Google, Facebook ve X üzere platformların ekseriyetle “yer sağlayıcı” yani içerik üretmeyen, yalnızca barındıran olarak tanımlandığını hatırlatan Doç. Dr. Bektaş, bu tanımın platformları sorumluluktan kurtarmayacağını belirtti.
Bektaş, “İnternet ortamında datayı üreten ‘içerik sağlayıcı’, bu sistemleri işleten ise ‘yer sağlayıcı’dır. Lakin platformların eser sahibinin müsaadesi olmaksızın yapıtı çoğaltması yahut üzerinde değişiklik yapması, 5846 sayılı FSEK kapsamında telif hakkı ihlalidir ve bu platformların direkt sorumluluğu bulunmaktadır” ikazında bulundu.
‘ONAYLIYORU’ BUTONU GEÇERSİZ SAYILABİLİR
Platformların kullanıcılara dayattığı “Hizmet Şartları” (Terms of Service) konusuna da değinen Bektaş, kullanıcıların müzakere etme bahtı olmadan kabul etmek zorunda kaldığı bu şartların Türk Borçlar Kanunu kapsamında “Genel Süreç Koşulu” olduğunu söyledi:
“Kullanıcının aleyhine olan, dürüstlük kuralına karşıt ve istikrarsız kontrat koşulları, Borçlar Kanunu’nun 21. unsuruna nazaran ‘yazılmamış’ sayılır. Bu mukaveleler üzerinde kullanıcıların müzakere imkanı yoktur, adeta zorla onaylatılır. Tüketici sıfatındaki eser sahipleri için bu haksız kurallar geçersizdir. Münasebetiyle, mali hakların bölümüne ait o hususlar hukuk önünde kararsız kalabilir.”
‘KOMŞU HAKLAR’ FORMÜLÜ TÜRKİYE’YE NASIL ENTEGRE EDİLİR?
Fransa ve Kanada’da Google ile yapılan mutabakatların temelinde yatan “komşu haklar” kavramının Türkiye hukuk sistemine entegre edilmesi gerektiğini belirten Doç. Dr. Bektaş, Avrupa Birliği’nin 2019 tarihli “Dijital Tek Pazarda Telif Hakları Direktifi”ni örnek gösterdi.
“Komşu haklar, eser sahibi olmayan lakin yapıtların kullanılması, yayımlanması yahut çoğaltılması üzere süreçlerinde emek harcayan bireyler ve kuruluşlara tanınan haklardır. Yani eser üzerinde direkt yaratıcı olan kişi değil, yapıtın sunumu ve dağıtımı üzere alanlarda katkısı olanlar korunur.”
Mevcut kanunda komşu hakların icracı sanatkarlar ve radyo-televizyon kuruluşlarıyla sonlu kaldığını tabir eden Bektaş, yol haritasını şöyle çizdi:
“Fransa ve Kanada’da basın kuruluşları birlik oluşturarak gelir paylaşımı sağladı. Lakin bizim FSEK rejimimizde komşu haklara ait kararlar, basın kuruluşlarının dijital platformlardan hak talep etmesi noktasında yetersiz kalmaktadır. Çıkarılması planlanan Dijital Haklar Kanunu’nda kesinlikle eser sahibi ve basın kuruluşlarının haklarını temin edecek formda komşu haklar kavramı genişletilerek düzenlenmelidir.”
