Betül Yasemin Kökbek / Milliyet.com.tr – II. Dünya Savaşı’nın sonlarına hakikat, 1944-1945 kışında, Hollanda çağdaş Avrupa tarihinin en ağır insani krizlerinden birini yaşadı. 1944 yılının sonbaharında Hollanda direnişinin müttefiklere takviye hedefiyle başlattığı demiryolu grevi, Nazi idaresinin sert yansısıyla karşılık buldu. Batı Hollanda’ya yapılan besin ve yakıt sevkiyatları durduruldu. Bombalamalar nedeniyle altyapı çöktü, kanallar dondu, tarım üretimi neredeyse büsbütün durdu. Amsterdam, Rotterdam, Lahey ve Utrecht üzere büyük kentlerde yaşayan halk kısa müddette temel besine ulaşamaz hale geldi. 1945 baharında Müttefikler, Nazi idaresiyle yapılan süreksiz mutabakatların akabinde Hollanda’ya havadan besin yardımı başlattı. ‘Operation Manna’ ve ‘Operation Chowhound’ kapsamında uçaklardan un, yağ ve konserve besinler bırakıldı. Bu yardımlar, açlıktan tükenmiş milyonlar için hayati değer taşıdı. Mayıs 1945’te Nazi Almanyası’nın teslim olmasıyla birlikte Hollanda’daki açlık sona erdi. Hollanda Açlık Kışı, savaşın siviller üzerindeki yıkıcı tesirini simgeleyen en çarpıcı örneklerden biri olarak tarihe geçti.
HAYVAN MAMASI YEDİLER
‘Hongerwinter (Açlık Kışı)’ olarak isimlendirilen bu devirde, Nazi Almanyası’nın uyguladığı besin ambargosu ve sert kış şartları, bilhassa ülkenin batı kısımlarında yaşayan milyonlarca sivili hayatta kalma çabasına sürükledi. Resmi kayıtlara nazaran yaklaşık 4 buçuk milyon kişi açlıktan direkt etkilendi. Günlük kalori alımı kimi bölgelerde 400–500 kaloriye kadar düştü. Ekmek ve patates üzere temel besinler tükenirken, beşerler hayatta kalmak için lale soğanları, şeker pancarı ve hayvan yemi tüketmek zorunda kaldı. Yakacak bulamayan aileler, konutlarındaki mobilyaları sobada yaktı. Bu şartlar altında 20 binden fazla kişi, açlık, soğuk ve buna bağlı hastalıklar nedeniyle ömrünü yitirdi. Bu periyot, açlığın sadece süreksiz bir kriz olmadığını, uzun vadeli ve nesiller ortası sonuçlar doğurabileceğini gösteren acı bir hatırlatma olarak hafızalara kazındı. O yıllarda anne karnında açlığa maruz kalan bebekler dünyaya geldi ve kuşakları etkileyecek sayısız hastalıkla burun buruna geldiler.
Hollanda’da yaşanan büyük kıtlık, sırf o devri yaşayanları değil, anne karnındaki bebekleri de etkiledi. Bilimsel araştırmalara nazaran fetüsler, ‘kıtlık varmış gibi’ biyolojik sinyaller aldı. Bu sinyaller genlerin çalışma biçimini değiştirdi; tesirleri onlarca yıl sonra diyabetten kalp hastalıklarına, ruh sıhhati meselelerinden obeziteye kadar uzandı. Bulgular, tıp literatürüne ‘Dutch Hunger Winter Studies’ ismiyle girdi.
DOĞUMDAN SONRA BİR DİZİ HASTALIKLA KARŞILAŞTILAR
Bilim beşerlerine nazaran fetüslerin yaşadığı durum bir his ya da şuur değil, biyolojik bir algıydı. Açlık devrinde annelerde kan şekeri düştü, gerilim hormonları arttı ve protein, yağ üzere temel mikro besinler önemli biçimde azaldı. Bu değişimler plasenta aracılığıyla fetüse ulaştı. Böylelikle anne karnındaki bebek, dış dünyayı kıtlık şartları varmış üzere algıladı ve gelişimini buna nazaran ayarladı. Araştırmalar, bu sürecin DNA dizisini değiştirmediğini lakin genlerin nasıl çalıştığını tekrar programladığını ortaya çıkardı. Bilim dünyasında bu durum epigenetik programlama ya da fetal programlama olarak tanımlandı. Bu biyolojik ahenk, anne karnında hayatta kalmayı kolaylaştırdı. Ancak doğumdan sonra önemli sıhhat problemlerine yer hazırladı. Araştırmacılara nazaran fetüsler, anne karnında kıtlıkla dolu bir dünyaya hazırlanarak gelişti. Lakin savaş sona erdiğinde bu bireyler, bol besinin olduğu bir ortama doğunca bu biyolojik uyumsuzluk, bedenin daima ‘enerji depolama’ modunda kalmasına ve ilerleyen yıllarda kronik hastalıkların ortaya çıkmasına neden oldu.
Tıbbi Biyoloji ve Genetik Uzmanı Prof. Dr. Korkut Ulucan anne karnında yaşanan açlığın genlerin çalışma biçimini nasıl değiştirdiğini tek tek anlattı. Anne karnındaki ömrün birçok faktörden etkilendiğini, bunların başında annenin yaşadığı çevresel faktörler ve annenin genetik faktörleri bulunduğunu söyleyen Prof. Dr. Ulucan, “Buna birde fetüsün genetik yapısı eklendiğinde anne karnındaki ömür epey komplike bir durum alıyor“ dedi. Bu hayat devri içinde annenin beslenmesi, fizikî aktiviteleri, hastalık durumları, içinde bulunduğu ruhsal durumlar, ilaç kullanımı üzere bir dolu faktörün embriyo gelişimini etkilediğinin altını çizen Prof. Dr. Ulucan, “Bu periyottaki annenin maruz kaldığı epigenetik faktörler ve epigenetik düzenleyici moleküller genlerin çalışma suratlarını değiştirebilir, örneğin bir molekülün ölçüsü çok ise hücreler o molekülün sentezine neden olan genleri susturarak epigenetik açıdan genin çalışma suratını değiştirebilir yahut gerilim faktörü ile ilgili annenin maruz kaldığı gerilim durumları, gerilim moleküllerinin daha yüksek ölçüde annede bulunmasını ve çocuğa geçerek çocukta da gerilim metabolizmasını tetikleyebilir“ dedi.
“Savaşın ve yoksulluğun yaşanıp uzun müddet devam ettiği yerlerde epigenetik tesirler görülür, bu doğaldır. Annenin maruz kaldığı kıtlık, uygun şartlarda beslenememe yahut hijyen standartlarının düşük olması doğal olarak anneyi ve gebelik sürecini tesirler, bu da epigenetik olarak anne karnındaki fetüsü tesirler. Fakat bu tesir doğum sonrası daha uygun şartlar sağlandığında tesirini kısıtlı da olsa ortadan kaldırabilir. Fakat benzeri şartlar devam ederse birebir ıstıraplar bebekte de görülmeye başlayabilir. ” Prof. Dr. Korkut Ulucan
GENLER KITLIĞA NAZARAN AYARLANDI
Hamileliğin birinci üç ayında yaşanan beslenme yetersizliğinin doğurabileceği sonuçlara değinerek Hollanda’da yaşanan kıtlık devrini yorumlayan İç Hastalıkları Uzmanı Dr. Ayça Kaya, hamilelikte birinci üç ayın, embriyonun ömür uzunluğu metabolik mukadderatının belirlendiği en kritik periyot olduğunu hatırlattı. Bu süreçte hücre çoğalması ve organ taslakları oluşurken, bilhassa beslenme yetersizliği embriyonun genlerini değil fakat genlerin nasıl çalışacağını kalıcı olarak ‘kıtlığa nazaran ayarlanmış’ bir sisteme programlayabileceğinin altını çizdi.
İlk trimesterde yaşanan güç, protein ve mikronutrient eksiklikleri, pankreasın insülin üreten hücrelerinden kas ve yağ dokusunun dağılımına kadar pek çok yapıyı kalıcı biçimde etkileyebileceğinin altını çizen Dr. Ayça Kaya, bu devirde kalori gereksinimi sanıldığı üzere artmasa da, alınan gücün kalitesinin hayati ehemmiyet taşıdığına değinerek besin bedeli düşük ancak kalorisi kâfi bir beslenmenin bile, ilerleyen yıllarda ortaya çıkacak metabolik hastalıkların temelini birinci haftalarda atılabileceğini söyledi.
HAMİLELİĞİN BİRİNCİ AYLARI GELECEK HAYATI BELİRLİYOR
Açıklamalarına gebelikte kısa vadeli de olsa ağır bir beslenme yetersizliğinin bilhassa fetüsün en kritik gelişim periyotlarında yaşanması halinde annenin beslenme durumunun çocuğun sadece doğumunu değil tüm hayat uzunluğu sıhhatini etkileyen kalıcı bir biyolojik programlamaya yol açabileceğini söz ederek devam eden Dr. Ayça Kaya şu cümleleri kullandı:
“Yıllar içinde yapılan uzun periyotlu takip çalışmaları, bu devirde anne karnında olan bireylerde sadece doğum tartısının değil, ömrün ilerleyen yıllarındaki metabolik, kardiyovasküler ve nörolojik sıhhatin da etkilendiğini gösterdi. Bilhassa gebeliğin erken periyotlarında yaşanan beslenme yetersizliği, temel organ ve sistemlerin yapılaşmasını bozabiliyor. Bu bireylerde ilerleyen yaşlarda tip-2 diyabet, hipertansiyon, metabolik sendrom ve kalp-damar hastalıkları riskinin arttığı gözlemlendi.”
Beslenme yetersizliğinin doğum kilosundan bağımsız olarak epigenetik değişiklikler ve metabolik programlama yoluyla, çocuğun ileri hayatındaki sıhhat sonuçlarını belirleyebileceğinin altını çizen Dr. Kaya, kısa süreli üzere görünen bir beslenme yetersizliğinin bile, bilhassa birinci trimester üzere fetüsün en kritik gelişim periyotlarında yaşanması halinde kalıcı biyolojik tesirler bırakabileceğinin altını çizdi. “Bu tesirler birden fazla vakit doğumdan çabucak sonra değil; ergenlikte ya da erişkinlikte artan kronik hastalık riskiyle kendini gösteriyor” dedi.
O YILLARDA DOĞAN BEBEKLERİN BEDENİNİN GÜÇ DEPOLADIĞI GÖRÜLDÜ
Hollanda’da kıtlık devrinde yaşanılanları husus alan araştırmalarda o periyotta doğan bebeklerin ilerleyen yaşlarında diyabet ve obezite meseleleriyle çaba ettiği görüldü. Bu bireylerin bedeni neden daima yağ depolama eğiliminde oluyor? Dr. Ayça Kaya, anne karnında kâfi güç ve temel besin öğelerine ulaşamayan fetüsün hayatta kalabilmek için metabolizmasını ‘enerjiyi mümkün olan en üst seviyede koruyacak ve depolayacak’ halde ayarlamak zorunda kaldığının altını çizdi. Fetüs için bu durumun süreksiz bir kriz değil, adeta kalıcı bir çevresel gerçeklik olduğunu hatırlatan uzman isim, “Bu nedenle biyolojisini, kıtlığa uygun bir hayatta kalma stratejisiyle programlar“ açıklamasında bulundu.
Anne karnında açlık şartlarına ahenk sağlamak için geliştirilen bu metabolik strateji, fetüsün hayatta kalması açısından akla yatkın olsa da doğumdan sonra besinin bol olduğu bir ortamda dezavantaja dönüşüyor; zira açlıkta insülin üretimi şuurlu olarak sınırlanan birey, erişkin ömürde yüksek güç ve karbonhidrat alımıyla karşılaştığında yetersiz insülin karşılığı, uzun mühlet yüksek seyreden kan şekeri, kronik insülin direnci ve tip 2 diyabet riskiyle karşı karşıya kalıyor. Dr. Ayça Kaya, bu tablonun genetik bir hastalık değil, anne karnında erken hayat şartlarına verilen ve ömür uzunluğu süren kazanılmış bir metabolik kırılganlığın sonucu olduğunu vurguladı.
Anne karnında ‘kıtlığa nazaran programlanan’ metabolizma, fetüsün düşük güç ve besin şartlarına ahenk sağlamak için biyolojisini kalıcı formda ayarlaması manasına gelir. Fetüs, anne karnındaki yetersiz beslenmeyi süreksiz bir durum olarak değil, doğacağı dünyanın da bu türlü olacağı varsayımıyla algılar. Buna nazaran güç harcamasını azaltan, depolamayı artıran ve azla yetinmeye odaklanan bir metabolik yapı geliştirir.
II. Dünya Savaşı sırasında yaşanan ağır kıtlık periyodunda anne karnında olan bireyler, erişkin ömürlerinde olağan yahut yüksek kalorili bir etrafta yaşamalarına karşın, kilo almaya daha yatkın, insülin direncine daha açık ve metabolik hastalıklara daha hassas oldukları görüldü. Bu şahıslarda sorun, fazla yemekten çok, bedenin enerjiyi harcamak yerine ısrarla saklamaya programlanmış olmasıydı. Dr. Ayça Kaya bu durumu şu cümlelerle özetledi: “Bugün bol bulunan besinler karşısında bu biyolojik strateji, hayatta kalmayı değil; obezite, insülin direnci ve metabolik sendrom riskini artıran bir dezavantaj haline gelir.”
“Metabolik sıhhat meselelerinin kökeni her vakit bugünde değil, bazen anne karnında yaşanan sessiz bir gerilim devrinde zımnidir. Unutmayın ki beden, doğmadan evvel öğrendiklerini bir ömür boyunca unutmaz.” Dr. Ayça Kaya
