HABER MERKEZİ – Türkiye’de dijital yayıncılık uzun müddettir birebir sorunun içinde sıkışmış durumda: Haberi, röportajı, alandan manzarayı medya üretiyor; maliyeti yerli kurumlar ve çalışanlar üstleniyor. Buna rağmen içerik internete düştüğü anda, onu kullanıcıya ulaştıran büyük platformlar hem trafiği hem de reklam gelirinin değerli kısmını kendi tarafında topluyor. “Dijital Telif Yasası” diye anılan düzenleme, tam da bu istikrarsız yapıyı değiştirmeyi hedefliyor.
Kısacası ileti şu: İçerik, emek ve yatırımın karşılığı olmalı; dijitalde “denetimsiz kazanç” periyodu bitmeli.
Bu başlığın son aylarda yine yükselmesinin sebebi de tesadüf değil. Bir yanda platformların algoritmalarıyla haberin görünürlüğü saniyeler içinde değişebiliyor, öteki yanda reklam pastası giderek daha fazla dijital kanallara kayıyor. Medya kuruluşları için bu, “daha çok üretip daha az kazanmak” manasına geliyor.
Gazeteci içinse sonuç daha sert: Haber merkezlerinde küçülme, lokal haberciliğin zayıflaması, doğrulama ve saha maliyetlerinin karşılanamaması…
Nihayetinde okur da kaybediyor; zira sürdürülebilir geliri olmayan yerde kalite düşüyor, dezenformasyonun alanı genişliyor.
PARA ÜLKEDE KALACAK
Dijital telif tartışması birden fazla vakit “platformlara vergi gelsin” üzere kolay bir yere sıkıştırılıyor fakat sorun bundan büyük: Bu, dijital iktisatta üretilen pahanın ne kadarının Türkiye’de kaldığıyla ilgili. Bugün milyonlarca kullanıcıya ulaşan içeriklerin üzerinden reklam geliri oluşuyor; lakin o gelirin önemli kısmı yurt dışındaki dev şirketlerin bilançosuna yazılıyor. Türkiye’nin kaybı da yalnızca medya gelir kaybı değil; tıpkı vakitte yerli teknoloji ekosisteminin, istihdamın ve yatırımların büyümesi için kullanılabilecek kaynakların dışarıya akması.
Dijital telif yaklaşımı, bu akışı büsbütün kesmek değil; “oyunun kuralını” yerli üreticiyi koruyacak biçimde tekrar yazmak. Yayıncı, platformla eşit masaya oturabilsin; içerik, “bedava hammadde” muamelesi görmesin; gelir paylaşımı daha şeffaf ve denetlenebilir olsun. Bu, ülkenin iktisadı açısından da rasyonel: İçerik üretimi güçlenirse, reklam ekosistemi yalnızca birkaç global oyuncunun değil, yerli aktörlerin de büyüdüğü daha istikrarlı bir yapıya dönüşebilir.
GAZETECİYE DİREKT KATKI
“Dijital telif” kavramı kulağa soyut gelebilir; lakin haber merkezinin günlük gerçekliğinde çok somut bir karşılığı var. Medya için en büyük sorun, içeriğin pahası ile gelirin dağılımı ortasındaki makasın açılması. Platformlar, haber linkini gösterebiliyor; başlığı, özetini, hatta bazen görseli de sunabiliyor. Kullanıcı birden fazla vakit haber sitesine uğramadan “ana fikri” alıp çıkıyor. Trafik düşüyor, reklam geliri düşüyor, abonelik dönüşümü zorlaşıyor.
Bu düzenleme, tam da bu noktada “içerik kullanımının bir bedeli olmalı” yaklaşımını güçlendiriyor.
Eğer telif düzeneği gerçek kurulursa: Haber kuruluşları, dijital platformlarla daha şeffaf kontratlar ve daha adil gelir paylaşımı üzerinden pazarlık yapabilir.
Haber üretim bütçesi güçlenirse, alana çıkan muhabir sayısı, lokal haber kapasitesi ve doğrulama süreçleri desteklenebilir.
Medya çalışanı açısından “kalite için vakit ve emek” tekrar mümkün hale gelebilir. Zira süratli tıklanma için üretilen içerik ile nitelikli habercilik ortasındaki farkı belirleyen şey, birçok vakit bütçe ve takım gücü.
İşin bir de toplumsal boyutu var: Güçlü medya, yalnızca bir kesim değil; kamu faydası üreten bir yapı. Telif, burada “ekonomik bir tampon” vazifesi görerek, haberin kamusal bedelini muhafaza argümanı taşıyor.
YAPAY ZEKA ÇAĞINDA TELİF
Dijital telif probleminin bu kadar büyümesinin bir öteki sebebi de yapay zekâ. Bugün lisan modelleri ve sohbet botları, internetteki devasa metin havuzlarından besleniyor. Haber sitelerindeki içerikler de bu havuzun değerli kesimi. Kullanıcı bir mevzuyu aradığında yapay zekâ, yüzlerce kaynaktan derleyip özetleyebiliyor; hatta kimi durumlarda bir haberin kurgusunu, akışını ve kritik bilgilerini yine üretebiliyor. Okur açısından pratik; ama yayıncı açısından riskli: Trafik azalırsa, gelirin temel kanalları daralıyor.
Üstelik sorun yalnızca “özet” değil. Yapay zekâ, haber metinlerinden öğrendiği kalıplarla emsal içerikleri süratlice üretebiliyor. Bu da “haber kaynağının emeği” ile “otomatik üretim” ortasındaki sonu bulanıklaştırıyor. Dijital telif düzenlemesi, bu bulanıklığa bir çerçeve getirmeyi amaçlıyor: İçeriğin müsaadesiz kullanımı, bilhassa ticari yarara dönüşüyorsa, içerik üreticisinin hakkı korunmalı. Bu yaklaşım, yapay zekâ çağında mantıklı zira haberin kıymeti yalnızca metin değil; o metnin gerisindeki doğrulama, saha, editoryal süreç ve etik sorumluluk. Yapay zekanın bu işleyişi dengelenmezse, gelecekte yapay zekayı besleyecek olan bu cins doğrulanmış ve editörler tarafından üretilmiş içeriklerin de sonu gelebilir.
Burada değerli bir istikrar de var: Telif muhafazası güçlenirken, internetin temel dinamikleri de engellenmemeli: Haberin paylaşılabilmesi, kamu faydasına bilgiye erişim, tenkit ve alıntı. Yani maksat, “internet kapansın” değil; adil bir tertip kurmak.
Sonuçta Dijital Telif Yasası, Türkiye için üç şeyi tıpkı anda hedefliyor: Medya iktisadının sürdürülebilirliği, ülke içinde kalan katma pahanın artması ve yapay zekâ çağında emeğin korunması. Bu düzenleme hakikat uygulanırsa, hem medya çalışanlarının ürettiği işin karşılığı daha görünür hale gelebilir hem de dijitalde oluşan gelirin bir kısmı tekrar Türkiye’de üretime, istihdama ve nitelikli haberciliğe dönebilir.
Tartışmanın özü de esasen bu: Dijital dünya büyürken, Türkiye’nin hissesi “izleyici” olarak kalmasın; “üretenin hakkını aldığı” bir sistem kurulsun.
