Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Cumhuriyet tarihinin en kuvvetli kışlarını sorduğunuz pek çok kişi, şahit oldukları 1987’yi örnek verir. O yılın mart ayı nitekim de yaşayan pek çok kişinin gördüğü en fazla kar yağışının olduğu vakitti. Ancak tarihte geriye gitgide daha da farklı görünümlerin kameralara yansıdığını görmek mümkün. Öyle ki kameraların icadından evvel, 1621 kışı Osmanlı tarihinin en değerli olayları ortasına kaydedilmişti. Tabii boğazı buzlar üzerinden yürüyerek geçebileceğiniz, kar örtüsünün binaları aştığı kış, İstanbul’a bundan çok daha evvel de vakit zaman uğruyordu. Üstelik uzun bir yol katedip, Türkiye’nin küçücük bir kısmını ‘girdap’ üzere sarıyor ve dünyanın en farklı yasaklarını beraberinde getiriyordu. Böyle çok kar olunca genç yaşlı, birçok kişi kartopu savaşı yapmak üzere sokakları doldursa da, bu bireylerin kimileri soluğu hastanede alıyordu. Zira kartopu yaptıkları o kar tanelerinin içi buz üzere sert oluyor ve yaralanmalara neden oluyordu. Peki lakin İstanbul’un geçmişten bugüne şahit olduğu, boğaza buz kütlelerini dolduran bu kar nasıl geliyordu? Kandilli Rasathanesi Meteoroloji Laboratuvarı’ndan Meteoroloji Mühendisi Adil Tek neredeyse Sibirya kışına razı eden kutup havalarını Milliyet.com.tr’ye anlattı.
BİZANS’TAN OSMANLI’YA OSMANLI’DAN GÜNÜMÜZE: DEV BUZLAR BOĞAZI KAPATMIŞ
Tarihi kayıtlar 401 yılına, Bizans devrine uzanıyor. Boğazda 20 gün düren bir don yaşanmış ve iki yaka ortası buzlarla dolmuştu. Ortadan 300 yıldan fazla vakit geçmiş, bu defa 739’da boğazda buz kütleleri yüzüyordu. Bir sonra büyük donma, ortayı bu kadar açmadan 755 yılında gelmişti. Karadeniz’den başlayarak boğazdan geçen buz Marmara’ya ulaşıyordu. 763 yılında Haliç kıyısından 100 metre ileriye kadar deniz tekrar buzla kaplanmıştı. 700’lü yıllar İstanbul’u vuran kış günleriyle tarihe geçmişti. O periyot yazılan kaynaklarda Üsküdar’dan Galata’ya buz üstünden yürüyerek geçildiği göze çarpıyordu. Uzun müddet boyunca bir daha bu türlü bir kış yaşamamış kadim kent için 934 yılı epeyce sert geçecekti.
1232’de ise İstanbul, Bizans idaresindeki son sert kışı yaşamış ve boğaz, Fatih Sultan Mehmet ve ordusunun girişinden evvel son kere buzlarla kaplanmıştı. Bir sonraki çetin soğuklar 1621’de yaşanacak ve şairlerin kalemlerinden, tarih kaynaklarına pek çok yapıttan bugünlere taşınacaktı. O yılın 9 Şubat günü, Üsküdar Galata ortası bu sefer Osmanlı tebaası tarafından geçilmişti. 1755 ve 1768’de de tarihçi Vasıf Efendi, buzdan geçtiğini yazdığı bir şiirde anlatmıştı. 1878’de Osmanlı savaş halindeyken yaşanan olaylar hasebiyle orduya yardım gönderilememiş, 1892’de ise o yüzyılın en unutulmaz kışı buzları boğaza taşımıştı. 1900’lere gelindiğinde 1929, 1954 ve 1987’nin kış günleri unutulmaz anılarla ve tarihi yasaklarla kayda geçmişti. Kartopu oynamanın yasaklandığı, gemilerin boğazda buza saplandığı, insanların yüzen buz kütleleri üzerine binerek boğaz gezisi yaptığı anlar fotoğraflanmıştı. Peki lakin tüm bu olayların yaşanması için ne olması gerekiyordu? Neden artık eski kışlar yaşanmıyordu? Meteoroloji Mühendisi Adil Tek şöyle anlattı:
“7 Ocak’tan başlayıp yaklaşık 55 gün süren bir soğuma olmuş 1929’da. 7 Ocak’ta soğuma başlamış. 7 Ocak’ta sıcaklıklar 0.7 derece olmuş. 2-3 gün bu türlü gitmiş. 7-8-9 Ocak’ta 0.6 ve 0.5 üzere günün en düşük sıcaklıkları ölçülmüş. sonra biraz daha soğumaya başlamış. 10-11 Ocak’ta biraz daha düşmeye başlamış sıcaklık. 14 Ocak’ta -4 olmuş. Bu günden 17 Ocak’a kadar hafif bir ısınma olmuş. Bilhassa Ocak’ın 18’den itibaren -3.4, -5.2, -4.3 görülmüş. Bunlar İstanbul için düşük pahalar. 26 Ocak’a kadar sıcaklıklar eksi bedellerde seyretmiş. 30 Ocak’ta hava tekrar soğumaya başlamış. 30 Ocak, 31 Ocak -1.2 ile başlamış ve düşmeye başlamış. 3 Şubat’ta -6.7 sonra -7.2 görülmüş. 9 Şubat’ta ise kaydedilen en düşük bedel -13.5 olmuş. Günümüzde ise büyük bir kuraklığa yanlışsız gidiyoruz. Sıcaklığın artmasından ötürü kuzey sistemlerin düzeneği değişiyor. Evvelden yüksek basınç 30’uncu enlemlerde çöküyordu. Basıncın merkezinde yağış ve soğuk etrafındaki kadar olmaz. Isınan hava yükselir ve etrafından soğuk hava aşağı iner. Basıncın merkezinde yağış oluşmaz. Ekvator’dan yükselen hava artık 40 derece enlemlerde basınç merkezi oluşturuyor. Yani tam da bizim üstümüz.”
SOĞUKLAR SİBİRYA’DAN DEĞİL KUTUPTAN GELİYOR!
‘Balkanlardan gelen soğuk hava dalgası’ ya da ‘Sibirya soğukları’ diye ihtarlar yapıldığını pek çok defa duymuş olabilirsiniz. Bu havalar yurda uğradığında bile ‘kutupta olmakla’ ilgili latifeler yapılıyor olsa da, nitekim kutup soğukları geldiğinde ortadaki fark anlaşılıyordu. Öyle vakitlerde ‘buz gibi’ diye anlatılan sıcaklıklar, nitekim ‘buz’ oluyordu. Megakenti birkaç bin yıl boyunca aralıklarla vuran kış günleri de bunu anlatmaya yeterdi. Osmanlı devrinde boğaza gelen buz kütlelerini, devrin müneccimleri ve kimi ileri gelenleri ‘uğursuzluk’ diye tanımlıyordu. Belki de bu uğursuzluk tarifinin gerisinde, kümesteki tavukların donması ve ağaç kollarından donarak düşen kuşları yemek için kar kütleleri ortasında ağzı açık bekleyen kedilerin hissesi büyüktü. Lakin bütün bunlar İstanbul’un alışık olduğu bir iklimin yapıtı değildi. Öyle ki 24 Şubat 1954’te yayımlanan Milliyet Gazetesi’nde, ‘Buzlar Tuna’dan geldi’ sözleri kullanılmıştı. Bu tabirden de anlaşılacağı üzere boğaz donmuyor, Tuna’nın donmuş suları boğaza taşınıyordu. Yani sık sık ülkemize uğrayan Sibirya soğukları, kutup kışlarının yanında suçsuz kalıyordu. Meteoroloji Mühendisi Adil Tek kutuplardan kopan soğuk girdabın, İstanbul’a nasıl ulaştığını anlattı.
“1929’da İskandinavya üzerinde çok kuvvetli bir yüksek basınç var. O yüksek basınç, kutup girdabı dediğimiz döngü başlatarak Avrupa’nın doğusuna soğuk hava indiriyor. Kutup girdabı ülkemizde, yüklü olarak İstanbul’da kar yağış görülmesine neden oldu. Bu Sibirya üzerinden gelenden daha farklı ve sert oluyor. Yaşanan olayların frekanslarına bakılsa bile, 50 yılda bir, 30 yılda bir, 20 yılda bir geliyor demek güç. Avrupa üzerinde yüksek basınç çok güçlü oluyor girdap oluşunca. Avrupa’nın batısı ısınıyor, doğusundan da o kutup girdabı kopup, Ukrayna’dan bize geliyor. 1929’da 7 Şubat’tan sonra yavaş yavaş sistem aşağı hakikat kopuyor ve üzerimize geliyor. Üzerimize gelmesi de tam olarak 9 ve 10 Şubat’ta. Bu tarihler kayıtlarda en soğuk vakitler zati. Şubat’ın 11’inden 29’una kadar sıcaklıklar eksi kıymetlerde kalmış. Bunların içerisinde 9 Şubat’taki -13.5’ten sonra -5’ler, -4’ler var.” – Meteoroloji Mühendisi Adil Tek
SU DOLU BİR POŞET ÜZERE: ‘AVRUPA’NIN ÜSTÜNE ÇÖKÜP KENARLARI DONDURUYOR’
Pek çok meteorolojik data ve haritaya bakınca, işin uzmanı olmayanların anlaması güç, karmaşık sözler görülebilir. Ancak hava olaylarının mantıklı bir açıklaması olduğu üzere, o mantığı anlatmanın kolay bir yolu da var. Meteoroloji Mühendisi Adil Tek, İstanbul’un tarih uzunluğu aralıklarla yüzleştiği o soğuk ve buzlu günleri su dolu bir poşetle anlatarak kelamlarını noktaladı.
“Su dolu bir poşet düşünelim. Sert bir yere koyup tam ortasından aşağı yanlışsız bastıralım. Kenarların üst gerçek şiştiğini göreceksiniz. Basınç uygulanan yer yüksek basınç. Yüksek basınç soğuk havayı kenarlardan aşağıya sıkıştırır. Daha sonra yükselen hava da ağırlaşmaya ve soğumaya başlar. Şayet orada kâfi nem varsa yağış oluşmaya başlar. Kuzey yarımkürede Avrupa üzerinde oluşan yüksek basınç, saat istikametinde bir girdap oluşur. Avrupa’nın batısında sıcak doğusunda soğuk hava girdap istikametinde döner ve Ukrayna, Karadeniz üzerinden İstanbul’a gelir.” – Meteoroloji Mühendisi Adil Tek
