Efnan Atmaca – Günümüzdeyiz ancak dünyanın rastgele bir yerinde olabiliriz. Geçmişlerindeki travmalarından kaçan dört bayan göçmen yerin birkaç kat altında, korunmasız bir dokuma atölyesinde çalışıyor. Kayıtları yok, güya hiç yaşamıyor gibiler. Onları canlandıran oyuncuların da travmaları var. “Bu Bir Prova Değil ‘Le Reel’”, Yusuf Onur Aydın’ın ‘Karşılaşmalar’ temasıyla yazdığı üçlemenin son oyunu. Tiyatro Watt yapımı oyunun yönetmeni de Aydın. Husus göç, göçmenlerin yaşadıkları acılar ve onların acılarından nemalananlar. Çalıştıkları atölye yanıyor bir gece… Oyun da bu gerçek kıssanın sahnelenme sürecini anlatıyor. Oyuncularla canlandırdıkları göçmenlerin haykırışları birbirine karışıyor. İç içe geçmiş iki oyun seyrediyoruz. Bu sahneleme tiyatro ismine belgesel tiyatro ya da canlandırma dediğimiz farklı bir yol. Aydın ile konuştuk.
■ Oyunda Milo Rau’nun “La Reprise”inde şahit olduğum belgesel tiyatro ya da canlandırma tesirini izlemek çok kıymetliydi. Sizin için ne tabir ediyor belgesel tiyatro ya da canlandırma?
Milo Rau örnek aldığım isimlerden ve “La Reprise” çok sevdiğim çalışmalarından biridir. Bu türlü bir referans vermeniz beni çok sevindirdi.
Metin ‘Karşılaşmalar’ temasında yaptığımız üçlemenin son halkası olacaktı, tesadüfen bir ortaya gelen insanların birbirlerinin hayatlarını etkilemesi üzerine tematik bir seriden oluşuyor. Bu oyunun metnini yazmaya başlarken salt bir belgesel tiyatro projesi yapmak istiyordum ama fikir sonrasında belgesel tiyatro projesini sahnelemeye çalışan bir tiyatro kumpanyasının sürecine odaklanmaya gerçek kaydı; buradaki ana etmen ‘gerçekliği’ ve bunun temsiliyetini sorgularken kendi gerçekliğimin nerede konumlandığını düşünmek oldu. Tiyatro yapmanın müellif, direktör, oyuncu ya da üretimci hiç fark etmez zorluklarını, evrelerini ve kendi dünyası içindeki gerçekliğini de göstermem gerektiğini düşündüm. Direkt ‘canlandırma’ değil, canlandırılmaya çalışılan gerçek ve trajik bir kıssanın sahnelenme sürecindeki kumpanya üyelerinin şahsî gerçeklikleriyle bağlamak istedim. Burada salt bir belgesel anlatıdan ya da canlandırmadan uzaklaşarak, iki katmanlı yapısıyla ‘canlandırmanın’ ya da temsiliyetin mümkün olup olmadığını sorgulamak ana aksım oldu. Lacan’ın “Le Réel” kavramından da yola çıkarak gerçeğin temsiliyetinin mümkün olmadığını daha doğrusu gerçeğin sembolik düzlemin arkasında kapalı olduğunu temel aldım.
■ Oyunun merkezinde dünyamızın bugünkü en büyük sorunu var: Göç. Hangi açıdan yaklaştınız göçe?
Oyunda göçe biraz daha mecburî yapılan göç penceresinden bakmak istedim. Dünyanın rastgele bir yerinde yaşanabilecek ve yaşanan, ülkelerinden zarurî göçe yönelmiş ve kaçak olarak diğer topraklarda yaşayan, kayıt dışı çalıştırılan göçmenleri belgesel anlatının karakterleri yapmak istedim. Bu bağlamda sıkıntıyı yalnızca göç sorunu olmaktan çıkartıp, bir emekçi kıssasıyla örüntülemeyi amaçladım. Kayıt dışı çalıştırılan göçmen emekçilerin trajik bir formda hayatlarını yitirmesi olayını belgesel anlatıyla sahnelemeye çalışan bir kumpanyanın prova sürecine yerleştirdim. Burada aslında bir tiyatro kumpanyasının çalışanlarının da personellik, göçmenlik, toplumsal ve şahsî travmalarının göçmen emekçi karakterlerinden pek de farkı olmadığını, ortalarında birtakım ilişkiler kurarak anlatmak istedim. Bu halde de temsiliyetin ya da canlandırmanın mümkün olup olamayacağı sorusu daha bariz oluştu.
■ Bir olayı belgesel formunda, oyununun mutfağına seyirciyi sokarak anlatmak tiyatronun geleceği ismine yeni bir yol mu?
Bir oyun imal sürecini, sizin de bahsettiğiniz üzere işin mutfağını seyirciye göstermenin hem metindeki anlatıyı desteklediğini hem de pek de bilinmeyen yahut görülmeyen oyun imal sürecindeki zorlukları, etik, temsil krizi, canlandırma problemlerini masaya yatırarak anlatmama imkân veriyor. Gerçek bir karakteri canlandırmak, trajedileriyle, travmalarıyla bir oyun karakteri üzere ele almak mümkün mü, bir oyuncu bu duruma nasıl bakıyor, nasıl zorluklar ve baskılar yaşıyor bunları göstermek kıymetli diye düşünüyorum.
Ancak anlatılınca görünür oluyor
■ Leyla’nın “Anlattıklarımız kadar var oluyoruz” cümlesi bende iz bıraktı. Leyla anlatmayı istemiyor. Lakin anlatmak mı gerekir tahminen anlarlar umuduyla?
“Anlattıklarımız kadar var oluyoruz” cümlesi oyunun kilit taşlarından birini oluşturuyor, şahsî yahut toplumsal travmaların, trajedilerin bilhassa günümüz dijital çağında ve tüketim odaklı hareketli yaşantımızda lakin anlatılınca görünür olduğunu düşünüyorum, aslında nitekim bakarsak, hakikaten dinler ve görürsek bunların sesli bir halde lisana getirilmesine gerek yok; meseleler epey açık bir formda gözümüzün önünde esasen.
■ Seyirci de oyun boyunca buna tanıklık ediyor…
Oyunun temalarından biri olan ‘tanıklık’ kavramına temas ediyoruz, seyircilerin karşılıklı olarak birbirlerini görüp, önlerinde canlı bir halde temsil edilen öyküye şahit olması, birebir vakitte anlatının içinde geçmişte yaşanmış bir olayı bir karakterin görüp anlatmaya çalışması ve tanıklığın yüküyle baş başa kalmasının altını çizmek istedim. Her şey gözümüzün önünde, apaçık ve canlı bir halde yaşanmaya devam ediyor, şahit oluyoruz ve/fakat ne yapıyoruz?
