Derleyen: Oğuzcan Atış / Milliyet.com.tr – İran’da yaklaşık 3 haftadır devam eden şovlar tüm dünyanın gündeminde. Vakit zaman şiddetli çatışmalara dönüşen ve hâlihazırda devam eden aksiyonlarda çok sayıda kişi hayatını kaybetti. Olayların şiddet düzeyi giderek artarken ABD Başkanı Trump’ın İran’a yönelik muhtemel bir askerî müdahale sinyali, yaşananların İran dışına da yayılarak bölgesel çatışmalara dönüşeceği tarafında tasalara sebep oluyor. Middle East Eye’da yer alan ve ABD merkezli fikir kuruluşu Quincy Institute for Responsible Statecraft’ın düzenlediği bir panelde konuşan uzmanlara nazaran birtakım istisnai görüşler olsa da İranlıların birçok yabancı müdahale seçeneğine sıcak bakmıyor.
Ülke genelinde hareketler sürüyor
Norveç merkezli bir sivil toplum kuruluşu olan İran İnsan Hakları’na göre, son yılların en büyük protesto şovlarında en az 192 kişi hayatını kaybetti. ABD merkezli İnsan Hakları Aktivistleri Haber Ajansı’na nazaran ise son 15 günde şovlar sırasında 544 kişi hayatını kaybetti. Farklı kaynaklar meyyit sayısının 2 bini aştığını öne sürüyor. Ülkede internet erişimi ise neredeyse büsbütün kesildi. Açık kaynaklardan elde edilen bilgilere nazaran İran genelinde internete erişim konusunda önemli kısıtlamalar bulunuyor.
‘DIŞ YAPTIRIMLAR VE MÜDAHALELER REJİMİN ÖMRÜNÜ UZATIYOR’
Uzmanlara nazaran İsrail’in geçen haziran ayında İran’a yönelik gerçekleştirdiği hücumlar ve ABD’nin Venezuela’ya yönelik müdahalesi üzere örnekler sebebiyle birçok İran vatandaşı dış müdahale fikrine sıcak bakmıyor. Quincy Institute for Responsible Statecraft’ın düzenlediği panelde konuşan Amwaj haber mecmuasının editörü Muhammed Ali Şabani’ye nazaran İranlıların birçoklarının temel isteği yaptırımların kalkması. Şabani bunun altını çizerek, “Bence İranlıların büyük çoğunluğu, savaşın gölgesini ortadan kaldıracak ve yaptırımların kaldırılmasını sağlayacak bir muahedeyi memnuniyetle karşılayacaktır” formunda konuştu. Birçok İran vatandaşının da İran’daki mevcut rejimin sonsuza dek süremeyeceğinin farkında olduğunu düşündüğünü belirten Şabani, “Aslında son 20 yılda gördüğümüz şey, yaptırımların rejimin varlığını uzattığıdır” dedi. İran’daki orta sınıfın siyasi hareketlerde değerli rol oynadığını tabir eden Şabani, son 20 yıldaki ABD yaptırımları sebebiyle ülkedeki orta sınıfın maddi olarak ‘içinin boşaldığını’ ve bu sebeple organik siyasi değişimin de gerçekleşmediğini söyledi.
Avrupa Dış İlgiler Konseyi’nde kıdemli siyaset uzmanı ve Orta Doğu ve Kuzey Afrika Programı Lider Yardımcısı Ellie Geranmayeh ise Batı ülkelerinden İran’a yönelik yapılan okumaların vakit zaman yanlış sonuçlara ulaştığını belirterek, “İran’daki sivil toplumun varlığını ve bu insanların yabancı askerî müdahaleyi savunmadığını unutuyoruz diye düşünüyorum” halinde konuştu. Geranmayeh, görmezden gelinen bir öbür konunun da büyük şovlardan sonra maddi açıdan verilen ‘hediyeler’ olduğunu söyledi.
Geranmayeh’e göre Tahran, 2010’lu yıllarda eski cumhurbaşkanı Hasan Ruhani’nin reform odaklı bir kampanya yürütmesine müsaade vererek bir ölçü esneklik gösterdi. 2019 yılında yüklü olarak ekonomik temelli protestolar sırasında da rejim, bütçesini kullanarak fakirlere yönelik yardımları sürdürmeyi başardı. 2022’de ise çoğunluğunu bayanların oluşturduğu protestocuların yaptığı hareketlerin akabinde mecburî başörtüsüyle ilgili toplumsal hususlarda bir değişim ve esneklik sürecine girildi. Lakin şu anda sistem, mevcut idare şartlarının yapabileceklerinin hudutlarına ulaştı ve bir çeşit sıkışmışlık içerisine girdi.
‘EYLEMLERİN MUVAFFAKİYETE ULAŞMASI ZOR’
İran’da yapılan protestolar sebebiyle mevcut rejimin devrilmesinin güç olduğu tabir eden Johns Hopkins Üniversitesi İleri Uluslararası Çalışmalar Okulu Memleketler arası Bağlantılar ve Orta Doğu Çalışmaları Profesörü Vali Nasr, protestoların son yılların en ağır şovları olmasına karşın İran’daki idaresi devirmesinin güç olduğunu, bunun nedeninin ise bir önder eksikliği olduğunu tabir etti. Nasr, “Bunlar aslında halkın öfkesinin gerçek bir patlaması fakat liderlik, yönlendirme ve örgütlenme olmadan bu tıp protestoları yalnızca İran’da değil, dünyanın öbür yerlerinde de sürdürmek çok zor” dedi.
Devrik İran Şahı İstek Pehlevi’nin sürgündeki oğlu İstek Pehlevi
PROTESTOLARIN ARKASINDA PEHLEVİ Mİ VAR?
Devrik İran Şahı İstek Pehlevi’nin sürgündeki oğlunun protestoları yönettiği istikametindeki haberlerin temelsiz olduğuna dikkat çeken Nasr, “Bu protestoları o başlatmadı. Gündemi de o belirlemedi. Aslında o, tüm bu olanlara sonradan dâhil oldu” dedi. Muhammed Ali Şabani ise Pehlevi’nin 47 yıldır İran’da bulunmadığına dikkat çekerek, “Bence insanların onun rolünü değerlendirirken düşünmeleri gereken en kıymetli soru şu: İran’ın içindeki beşerler nerede? Neden 47 yıldır İran’da bulunmamış, Virginia’da oturan bir adamdan İran’da değişim bekliyorlar?” tabirlerini kullandı. İran’da muhalefete öncülük edebilecek bireylere örnek olarak 2022’den beri Meskenin Hapishanesi’nde bulunan reformist siyasi önder Mustafa Teczadeh’i gösteren Şabani, “Haziran 2025’te Evin’i bombalayıp 70 kişiyi öldüren kimdi varsayım edin? İsrail. Yani bu insanların hayatları hem İran hem de İsrail tarafından tehdit ediliyor” kelamlarıyla fikirlerini paylaştı.
İran’da geçen hafta cuma günü protestocular tarafından 25 cami ve 20 bankanın yakıldı. Uzmanlara nazaran protesto hareketlerinin şiddet olaylarına dönüşmesi sonucunda oluşan yıkımdan rahatsız olanlar, mevcut rejimi desteklemiyor olsa da ülkenin genel bir iç çatışma haline girilmesinden ve tüm sistemin çökmesinden korkuluyor. Bu durum tıpkı şikayetlere sahip olan göstericiler ortasında fikir ayrılıklarına neden olabilir.
